شرح نظریه اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی در پرتو یافته‌های روش‌شناسی قوم شناختی

Abstract

قرن‌ها بود که دانشمندان علوم گوناگون مانند فلسفه، روان‌شناسی، مطالعات جامعه–فرهنگ‌شناختی، تعلیم و تربیت، زبان‌شناسی قوم‌شناختی، تحلیل گفتمان و نقد ادبی با چالش بزرگی در رابطه با کارکردهای مغز انسان درگیر بوده‌اند. پژوهشگران درباره پرسشی دشوار تأمل می‌کردند: آیا ذهن است که جامعه انسانی را می‌سازد، یا جامعه است که ذهن انسان را می‌سازد؟ آن عده از پژوهشگران که با مشرب فکری ویگوتسکی آشنا نیستند هنوز هم پاسخی به این پرسش نیافته‌اند. امّا امروزه به مدد نظریه جامعه–فرهنگ‌شناختی ویگوتسکی، افق به نظر روشن می‌رسد و همگان با قبول صحّت نظریه ویگوتسکی براین باورند که کارکردهای ذهن انسان با واسطه دستاوردهای فیزیکی و نمادین (روان‌شناختی) تحقّق می‌یابد و همین ابزار انسان را قادر می‌سازد که محیط طبیعی و شرایط زیستی را تغییر داده و از این گذار می‌تواند کارکردهای اولیه زیست‌شناختی ذهن خود را نظم بخشیده، آن‌ها را تحت کنترل خود قرار دهند. مفهوم بنیادین در این مفکّره این است که انسان رهاشده از قیود زیست‌شناختی، صاحب اختیار سرنوشت خود می‌شود. بدیهی است، چنین اندیشه‌ای مسؤولیت‌های خطیری را بر عهده سیاست‌مداران در جهت فراهم ساختن بستر مساعد برای رشد قوای دفاعی، اخلاقی و رشد اجتماعی خود قرار می‌دهد. درواقع، موضع فکری ویگوتسکی در رابطه با ایجاد کارکردهای عالی ذهن انسان که قائم بر متغیّرات، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی می‌باشد، یافتن راه‌حل مناسبی برای معمای مثنویّت جسم و روان به‌شمار می‌رود. در این مقاله کوشش شده است در حمایت از دعوی ویگوتسکی مربوط به تشکیل کارکردهای عالی ذهن انسان با واسطه ابزار روان‌شناختی و فیزیکی‌ شواهدی چند از روش‌شناسی-قوم‌شناختی ارائه دهیم.